Roszczenia gwarancyjne, kara umowna za opóźnienie i zwłokę – podobieństwa i różnice

Kara umowna została uregulowana w art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego (KC). Na podstawie tego przepisu można zastrzec w umowie, iż naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna). Dłużnik nie może przy tym, bez zgody wierzyciela, zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej.

Na tle przedmiotowego przepisu zostało wydanych wiele orzeczeń przez sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy. Nadal jednak instytucja kary umownej budzi wiele wątpliwości w kontekście jej praktycznego zastosowania. Publikacja ma na celu przybliżenie problematyki kary umownej i podobnego do niej roszczenia gwarancyjnego.

Kara umowna – ogólna charakterystyka

Kara umowna jest dodatkowym zastrzeżeniem w umowie, którego treścią jest zobowiązanie się dłużnika do zapłaty na rzecz wierzyciela określonego świadczenia pieniężnego w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.

Karę umowną można zastrzec w każdej umowie nazwanej, nienazwanej, w umowach rezultatu i starannego działania, w umowie przedwstępnej, ramowej, wzorcu umownym, w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub w statucie spółki akcyjnej z tytułu niewykonania przez wspólników lub akcjonariuszy ich obowiązków wynikających z tych aktów. Kara umowna stanowi sankcję przysługującą wierzycielowi w stosunku do dłużnika w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Kara umowna może zabezpieczać jedynie wykonanie zobowiązania o charakterze niepieniężnym, tj. zobowiązania polegającego na daniu, czynieniu, zaniechaniu lub znoszeniu. Kara umowna nie może być zatem zastrzeżona na wypadek niewykonania zobowiązania pieniężnego (np. nieterminowej zapłaty).

Cele kary umownej

Zastrzegając karę umowną strony ustalają z góry kwotę odszkodowania należnego wierzycielowi za niewykonanie lub nienależyte wykonanie określonego obowiązku przez dłużnika.

Wprowadzenie do umowy kary umownej, eliminuje konieczność prowadzenia sporu sądowego o wysokość odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, bowiem zgodnie z art. 484 § 1 KC kara umowna należy się wierzycielowi bez względu na wysokość poniesionej szkody.

Wobec powyższego zastrzeżenie kary umownej ułatwia i upraszcza dochodzenie roszczeń przez wierzyciela, co więcej wzmacnia pozycję wierzyciela, gdyż dłużnik musi się liczyć z zapłatą kary umownej, choćby wierzyciel szkody nie poniósł. Nadto dłużnik od dnia zawarcia umowy jest świadomy, jakie koszty poniesie w przypadku zachowania niezgodnego z treścią umowy.

Wyróżnia się więc następujące funkcje kary umownej: funkcja kompensacyjna (odszkodowawcza), funkcja stymulacyjna (motywacyjna), funkcja represyjna (sankcyjna).

Elementy postanowienia umownego zastrzegającego karę umowną

Zastrzegając karę umowną strony powinny określić następujące elementy:

• zobowiązanie, którego niewykonanie lub nienależyte wykonanie rodzi obowiązek zapłaty kary umownej (strony powinny precyzyjnie wskazać tytuł do naliczenia kary umownej, np. opóźnienie lub zwłoka w wykonaniu świadczenia, wadliwe wykonanie przedmiotu umowy, opóźnienie lub zwłoka w usunięciu wad w okresie rękojmi i gwarancji, odstąpienie od umowy);
• wysokość kary umownej wprost w pieniądzu albo precyzyjne wskazanie podstaw do określenia jej wysokości, które umożliwia ustalenie wysokości kary umownej w dniu zawarcia umowy.

Sposób ustalenia wysokości kary umownej

Wysokość kary umownej zależy od woli stron, ponieważ jej górna granica nie jest określona. Niemniej jednak kara umowna nie powinna być źródłem wzbogacenia się wierzyciela i nie powinna przewyższać wartości świadczenia, którego wykonanie ma zabezpieczać. Kara umowna może być wyrażona również w walucie obcej.

Wysokość kary umownej można ustalić w dwojaki sposób:

• kwotowo (np. 5000 złotych za każde naruszenie obowiązku, 500 zł za każdy dzień opóźnienia lub zwłoki) lub
• ułamkiem wartości netto lub brutto świadczenia głównego(np. 0,5% wynagrodzenia netto za każdy dzień opóźnienia lub zwłoki, 20% wynagrodzenia brutto za odstąpienie od umowy).

Akcesoryjność kary umownej

Roszczenie o zapłatę kary umownej ma w stosunku do podstawowego obowiązku dłużnika wynikającego z tej umowy charakter uboczny (akcesoryjny). Skutkuje to tym, że nieważność umowy powoduje nieważność roszczenia o karę umowną. Uboczny charakter roszczenia o zapłatę kary umownej ma również znaczenie przy ocenie skutków odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia w zakresie możliwości żądania przez wierzyciela zapłaty kary umownej.

W przypadku wypowiedzenia umowa jest rozwiązywana ze skutkiem na przyszłość, zatem wierzyciel może żądać zapłaty kary umownej.

Odnośnie do odstąpienia od umowy Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 lipca 2012 roku (III CZP 39/12) przesądził, że kary umowne na wypadek odstąpienia od umowy są karami w znaczeniu art. 483 § 1 KC, których celem jest naprawienie szkody spowodowanej niewykonaniem zobowiązania wynikającego z umowy, od której odstąpiono.

Roszczenie gwarancyjne a kara umowna – kluczowe różnice

Zasadnicze różnice pomiędzy roszczeniem gwarancyjnym, a karą umowną są następujące:

• kara umowna jest instytucją nazwaną, zaś roszczenie gwarancyjne taką instytucją nie jest,
• roszczenie gwarancyjne wywodzone jest z umowy gwarancji i nie stosuje się do tego roszczenia przepisów o karze umownej,
• w umowie gwarancji dłużnik (gwarant) zobowiązuje się świadczyć wierzycielowi w przypadku wystąpienia zdarzenia gwarantowanego, a obowiązek świadczenia dłużnika (gwaranta) jest pierwotnym obowiązkiem w umowie, natomiast kara umowna przysługuje wierzycielowi za naruszenie innego obowiązku umownego,
• roszczenie gwarancyjne ma charakter samodzielny i stanowi samoistną wierzytelność dla uprawnionego wierzyciela i powinno być ustalane w określonej z góry sumie pieniężnej, a kara umowna jest świadczeniem akcesoryjnym w stosunku do wierzytelności głównej i jest ona uznawana za surogat odszkodowania z  471KC,
• kara umowna podlega miarkowaniu, natomiast świadczenie gwarancyjne nie może być na tej samej podstawie obniżone przez sąd.

Kara umowna jako zastrzeżenie gwarancyjne

Występują w doktrynie i orzecznictwie stanowiska, które nakazują traktować zastrzeżenie gwarancyjne jako rozszerzenie odpowiedzialności dłużnika na podstawie  art. 473 § 1 KC w zw. z art. 353 (3) KC. Tego rodzaju rozszerzenie odpowiedzialności dłużnika jest uznawane za dopuszczalne w odniesieniu do kary umownej.

Można więc w umowie rozszerzyć zakres odpowiedzialności dłużnika podając dodatkowe okoliczności, za które będzie on odpowiedzialny w ramach kary umownej, które mogą brzmieć następująco: „za uchybienie terminu”, „bez względu na przyczynę niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania”.

Takie zastrzeżenie nakłada na dłużnika obowiązek zapłaty kary umownej w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania wskutek okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności.

Kara umowna za zwłokę oraz kara umowna za opóźnienie – elementy wspólne

Elementem wspólnym dla kary umownej za zwłokę oraz kary umownej za opóźnienie jest niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego przez dłużnika z tytułu którego można zastrzec w umowie karę umowną.

Zwłoka dłużnika polega na tym, iż niedotrzymanie terminu wykonania zobowiązania następuje na skutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność, w szczególności za winę własną. Wobec powyższego, w sytuacji gdy w umowie wprowadzona jest kara umowna za  zwłokę, przyjmuje się domniemanie prawne, iż niewykonanie zobowiązania w terminie nastąpiło z przyczyn, za które dłużnik odpowiada.

Opóźnienie występuje, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązania w ustalonym terminie bez względu na przyczyny jakie za tym stoją, tj. czy były one zawinione przez dłużnika czy nie. Opóźnienie jest zatem szerszą kategorią i obejmuje także przypadek zwłoki, będącej jego kwalifikowaną postacią.

Kara umowna jako zryczałtowane odszkodowanie

Orzecznictwo oraz doktryna wypracowały pogląd, iż zakres odpowiedzialności z tytułu kary umownej pokrywa się z zakresem ogólnej odpowiedzialności kontraktowej dłużnika z art. 471 KC.  Według tego poglądu kara umowna różni się od przewidzianego tym przepisem odszkodowania tylko tym, że przysługuje ona niezależnie od poniesionej szkody.

Kara umowna może być określona w umowie jako „minimalne odszkodowanie”, gdy wierzyciel będzie mógł dochodzić odszkodowania przewyższającego zastrzeżoną karę umowną, na zasadach ogólnych do wysokości szkody, tzw. kara zaliczana (art. 484 § 1 zd. 2 KC).

Czy kara umowna za opóźnienie to faktycznie kara umowna za zwłokę, czy roszczenie gwarancyjne?

Wątpliwości nie budzi zastrzeżenie w umowie kary umownej za zwłokę. Przyjmuje się wówczas, że dłużnik może uwolnić się od zapłaty kary umownej, jeśli wykaże, że nie ponosi odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania w terminie.

Natomiast w przypadku kary umownej za opóźnienie występują rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie, co do charakteru tego rodzaju postanowienia umownego.

Część poglądów nakazuje karę umowną za opóźnienie traktować jak karę umowną za zwłokę, jeżeli z umowy nie wynika, że chodzi o zastrzeżenie gwarancyjne.

Stanowiska przeciwne dopuszczają zastrzeżenie zarówno kary umownej za zwłokę jak i tzw. opóźnienie proste, polegające na niespełnieniu świadczenia w oznaczonym terminie, co sprawia, że bez znaczenia dla powstania obowiązku jej zapłaty są przyczyny, które spowodowały naruszenie obowiązków ciążących na dłużniku. Przy czym dominuje pogląd, że w takich przypadkach w umowie precyzyjnie należy określać, że strony zastrzegają karę umowną na wypadki niezależne od winy dłużnika.

Miarkowanie kary umownej – kiedy sąd może obniżyć wysokość kary umownej

Jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej. To samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana (art. 484 § 2 KC).

W doktrynie i judykaturze przyjmuje się, że rażąco wygórowana jest kara umowna w wysokości zbliżonej lub równej wartości zobowiązania.

Katalog okoliczności mogących uzasadniać miarkowanie kary umownej to m.in.:

• relacja między wysokością należnej kary a szkodą albo odszkodowaniem należnym wierzycielowi na zasadach ogólnych,
• relacja między wysokością należnej kary umownej a wartością przedmiotu umowy bądź wysokością należnego wynagrodzenia umownego,
• charakter naruszonych postanowień umownych,
• długotrwałość i dolegliwość naruszenia postanowień umownych,
• ewentualna korzyść uzyskana przez dłużnika z tytułu naruszenia zobowiązania.

Miarkowanie kary umownej nie może mieć charakteru dowolnego, zaś przy ocenie zasadności miarkowania należy uwzględniać interes obu stron.

Kumulacja kar umownych – czy jest dopuszczalna

Strony mogą skutecznie zastrzec w umowie kilka kar umownych, o ile każda z nich związana będzie z innym przejawem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Kary te będą wówczas podlegać sumowaniu, a ewentualne miarkowanie odnosić się będzie do ich sumy. Można zatem co do zasady kumulować kary umowne za de facto to samo zdarzenie skutkujące niewykonaniem kilku obowiązków umownych, jeżeli strony przewidziały to wprost w umowie.

Nieważność postanowień umownych zastrzegających karę umowną

Wymogiem wynikającym z art. 483 § 1 KC jest określenie wysokości kary umownej.

Kara umowna powinna być w chwili zastrzegania wyrażona kwotowo, lub za pomocą innego miernika wysokości. Istotne jest, aby zarówno strony umowy, jak i następnie sąd rozpoznający sprawę byli w stanie obliczyć wysokość kary umownej. Kara umowna powinna być możliwa do wyliczenia już w momencie zawarcia umowy, a jej wysokość nie powinna wymagać dowodzenia (co może dotyczyć całej kary umownej jak i kary umownej np. za dzień). W przeciwnym razie postanowienie umowne nie wywoła skutków prawnych, a więc będzie nieważne na podstawie art. 483 § 1 w zw. z art. 58 § 1 KC.

Jeżeli zatem kara umowna zostaje zastrzeżona poprzez wskazanie podstawy do jej obliczenia, to ta podstawa musi być znana w momencie zawarcia umowy, gdyż tylko wtedy można mówić o „określonej sumie”. Nie jest możliwe odniesienie kary umownej do parametru, który nie jest znany w momencie zawarcia umowy, a zostanie ustalony w przyszłości.

Przedawnienie roszczenia o zapłatę kary umownej

Roszczenie o zapłatę kary umownej przedawnia się z upływem terminu przedawnienia roszczenia o świadczenie główne. Jeżeli termin ten jest krótszy niż ogólny termin przedawnienia z art. 118 k.c., to także krótszy jest termin przedawnienia roszczenia o zapłatę kary umownej.

Roszczenie wynikające z zobowiązania bezterminowego, obejmującego obowiązek zapłaty kary umownej staje się wymagalne w dniu, w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika do wykonania zobowiązania w najwcześniej możliwym terminie (art. 120 § 1 zd. 2 KC w zw. z art. 455 KC).