Zgodnie z art. 148 (1) Kodeksu pracy („KP”), pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy, w wymiarze 2 dni albo 16 godzin, z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli jest niezbędna natychmiastowa obecność pracownika.
W okresie tego zwolnienia od pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia.
O sposobie wykorzystania wskazanego powyżej zwolnienie od pracy, w danym roku kalendarzowym, decyduje pracownik składając pierwszy wniosek o udzielenie takiego zwolnienia.
Zasadą wynikającą w KP jest, że pracodawca jest obowiązany udzielić tego zwolnienia od pracy, gdy pracownik zgłosi wniosek najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. Natomiast po zakończeniu korzystania z tego zwolnienia przez pracownika, pracodawca ma obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku pracy, a jeśli nie jest to możliwe na stanowisku równorzędnym i na nie mniej korzystnych warunkach niż obowiązujące przed zwolnieniem (art. 186 (4) KP).
W przypadku pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej udzielane jest w wymiarze godzinowym, w wymiarze proporcjonalnym do wymiaru czasu pracy tego pracownika, przy czym niepełną godzinę zwolnienia od pracy zaokrągla się w górę do pełnej godziny.
Wskazać należy, że aby pracownik mógł skorzystać z tego zwolnienia od pracy muszą łącznie zaistnieć wszystkie przesłanki wskazane w ww. przepisie.
Pod pojęciem siły wyższej rozumie się zdarzenie, które jest zewnętrzne, przy czym zdarzenie to musi być zdarzeniem zewnętrznym w stosunku do uprawnionego, a zarazem nadzwyczajnym i w konsekwencji nieuchronnym oraz niemożliwym do przewidzenia i któremu nie można było zapobiec.
Wskazany powyżej przepis KP nie zawiera definicji „sprawy rodzinnej”, ani też nie ustala kręgu osób objętych tym pojęciem. Dlatego też należy przyjąć, że sprawa rodzinna powinna dotyczyć nie tylko najbliższej rodziny (tj. rodziców, dzieci, małżonka czy rodzeństwa), ale też osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe.
Wprawdzie regulacja kodeksowa stanowi, że pracodawca jest obowiązany udzielić tego zwolnienia od pracy, gdy pracownik zgłosi wniosek najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia, jednak powyższe nie oznacza, że to pracownik sam sobie udziela tego zwolnienia i rozpoczyna korzystanie z tego zwolnienia bez uzyskania akceptacji pracodawcy.
Skorzystanie z tego zwolnienia nie wymaga wprowadzenia szczególnych postanowień w regulaminie pracy, bowiem uprawnienie to wynika wprost z przepisów KP i ma zastosowanie do wszystkich pracodawców. Niemniej regulamin może doprecyzowywać kwestie formalne związane z udzieleniem tego zwolnienia, np. takich jak: w jakiej formie należy złożyć ten wniosek (papierowo czy elektronicznie), podmiot do którego należy kierować wniosek, tryb/sposób potwierdzenia złożenia wniosku.