Zajęcie wierzytelności – rola i obowiązki trzeciodłużnika. Kluczowe zagadnienia

Obok wierzyciela (podmiotu, na rzecz którego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne) oraz dłużnika (podmiotu, wobec którego prowadzona jest egzekucja), w postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika sądowego bądź administracyjny organ egzekucyjny, zaangażowane mogą być również inne podmioty – dłużnicy zajętej wierzytelności, czyli tzw. trzeciodłużnicy.

Wynika to z faktu, że dłużnik, wobec którego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne może mieć własne wierzytelności wobec swoich dłużników, a wierzytelności te mogą stanowić przedmiot zajęcia.

Kategorie wierzytelności podlegających zajęciu

W ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego zajęciu podlegać mogą:

• wierzytelności z tytułu umowy o pracę (art. 880 – 888 KPC);
• wierzytelności z rachunków bankowych (art. 889 – 894 KPC);
• inne wierzytelności (art. 895 – 908 KPC), np. wynikające z umów; z tytułu nadpłaty i zwrotu podatku; o wydanie ruchomości czy nieruchomości.

W związku z powyższym, trzeciodłużnikiem może być osoba fizyczna, osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna, np. pracodawca, kontrahent, Urząd Skarbowy czy bank.

Egzekucja z innych wierzytelności (art. 895 – 908 KPC)

Zajęcie wierzytelności uregulowane w art. 895 – 908 KPC, dotyczy takich wierzytelności, do których nie stosuje się przepisów o egzekucji z wynagrodzenia za pracę i egzekucji z wierzytelności z rachunku bankowego. Tego rodzaju wierzytelności mogą wynikać np. z umowy, z czynu niedozwolonego, bezpodstawnego wzbogacenia, decyzji administracyjnej czy orzeczenia sądowego.

Przedmiotem zajęcia mogą być m.in. następujące wierzytelności, których przedmiotem jest świadczenie pieniężne:

• o zapłatę ceny z tytułu umowy sprzedaży, dostawy;
• o zapłatę wynagrodzenia z tytułu umów: o dzieło, zlecenia, o roboty budowlane;
• o zapłatę czynszu najmu, dzierżawy;
• o wypłatę dywidendy spółki kapitałowej;
• o zapłatę odszkodowania, kary umownej, zwrot zadatku.

Zajęcie wierzytelności dokonane na podstawie art. 896 KPC obejmuje nie tylko samą wierzytelność, lecz także zabezpieczenie związane z tą wierzytelnością.

Warto również wiedzieć, że wierzytelność nie musi być wymagalna w chwili zajęcia.

Zajęcie wierzytelności

Zgodnie z art. 896 KPC do egzekucji z wierzytelności komornik przystępuje przez jej zajęcie.

W tym celu komornik:

• zawiadamia dłużnika, że nie wolno mu odbierać żadnego świadczenia ani rozporządzać zajętą wierzytelnością i ustanowionym dla niej zabezpieczeniem;
• zawiadamia trzeciodłużnika o charakterze egzekwowanych świadczeń, jeżeli egzekucja dotyczy świadczeń alimentacyjnych, rentowych lub innych świadczeń powtarzających się, świadczenia pieniężnego w walucie obcej;
• wzywa trzeciodłużnika, aby należnego od niego świadczenia nie uiszczał dłużnikowi, lecz złożył je komornikowi lub na rachunek depozytowy Ministra Finansów;
• wzywa trzeciodłużnika, aby w razie zbiegu egzekucji sądowej i administracyjnej, w przypadku gdy świadczenie nie wystarcza na pokrycie wszystkich egzekwowanych należności, uiszczał je na rzecz:
  • sądowego albo administracyjnego organu egzekucyjnego, który pierwszy dokonał zajęcia, a w razie niemożności ustalenia tego pierwszeństwa – na rzecz organu, który dokonał zajęcia na poczet należności w wyższej kwocie, albo
  • sądowego organu egzekucyjnego – jeżeli egzekucja dotyczy świadczeń alimentacyjnych, rentowych lub innych świadczeń powtarzających się, świadczenia pieniężnego w walucie obcej.

W przypadku zbiegu egzekucji komornik wzywa również, aby trzeciodłużnik niezwłocznie zawiadomił o zbiegu egzekucji właściwe organy egzekucyjne, wskazując datę doręczenia zawiadomień o zajęciach dokonanych przez te organy i wysokość należności, na poczet których zostały dokonane zajęcia, a w przypadku świadczeń alimentacyjnych, rentowych lub innych świadczeń powtarzających się, świadczenia pieniężnego w walucie obcej, także na charakter egzekwowanych świadczeń.

Zajęcie wierzytelności nie upoważnia trzeciodłużnika do przekazania świadczenia bezpośrednio wierzycielowi. Takie działanie nie tylko nie skutkuje zwolnieniem trzeciodłużnika z długu, ale również może rodzić odpowiedzialność po jego stronie.

Obowiązki informacyjne trzeciodłużnika

Jednocześnie z zajęciem wierzytelności komornik wzywa trzeciodłużnika, aby w ciągu tygodnia złożył oświadczenie:

• czy i w jakiej wysokości dłużnikowi przysługuje zajęta wierzytelność, czy też trzeciodłużnik odmawia zapłaty i z jakiej przyczyny (np. odmowa zapłaty wobec wcześniejszej zapłaty, uprzednie zrzeczenie się wierzytelności jej lub przedawnienie);
• czy inne osoby roszczą sobie prawa do wierzytelności, czy i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się lub toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność oraz czy i o jakie roszczenie została skierowana do zajętej wierzytelności egzekucja przez innych wierzycieli.

Trzeciodłużnik w każdym przypadku ma obowiązek złożenia oświadczenia, stosownie do wezwania komornika i w zakreślonym tygodniowym terminie.

Moment zajęcia wierzytelności

Stosownie do art. 900 § 1 i 2 KPC, zajęcie jest dokonane z chwilą doręczenia wezwania dłużnikowi zajętej wierzytelności, natomiast zajęcie sum płatnych periodycznie (np. takich jak czynsz najmu) obejmuje także wypłaty przyszłe.

Chwila zajęcia wierzytelności jest kluczowa, bowiem od tego momentu trzeciodłużnik zobowiązany jest świadczyć na rzecz komornika sądowego, a nie swojego wierzyciela. Ma ona również znaczenie w przypadkach, gdy występuje zbieg egzekucji.

Skutki zajęcia wierzytelności

Z art. 902 KPC wynika, że do skutków zajęcia stosuje się odpowiednio art. 885, 887 i 888 KPC, a do skutków niezastosowania się do wezwań komornika oraz do obowiązków wynikających z zajęcia – art. 886 KPC.

W praktyce oznacza to, że:

• w stosunku do wierzyciela egzekwującego bezskuteczne pozostaje rozporządzenie wierzytelnością (np. zbycie lub obciążenie dokonane po zajęciu) – odpowiednie stosowanie art. 885 KPC;
• wierzyciel może ma prawo wykonywać z mocy samego zajęcia wszelkie prawa i roszczenia dłużnika związane z zajętą wierzytelnością, które mają na celu jej dochodzenie w sądzie lub poza sądem (tj. może podejmować czynności zarówno o charakterze sądowym, jak i pozasądowym, w tym materialnoprawnych) – odpowiednie stosowanie art. 887 KPC;
• wierzyciel jest uprawniony, aby wystąpić do komornika o odebranie dokumentów stanowiących dowód istnienia wierzytelności w celu ich złożenia do depozytu sądowego – odpowiednie stosowanie art. 888 KPC.

Odpowiedzialność trzeciodłużnika

Z mocy art. 902 KPC w zw. z art. 886 § 1 KPC, komornik może wymierzyć trzeciodłużnikowi grzywnę w wysokości do 5000 zł, jeżeli trzeciodłużnik nie złoży w terminie oświadczenia, o którym mowa w art. 896 § 2 pkt 1 i 2 KPC, lub nie wykona innego wezwania komornika zmierzającego do usunięcia przeszkody w prowadzeniu egzekucji. Grzywna może zostać powtórzona, jeżeli trzeciodłużnik nadal uchyla się od wykonania obowiązków.

Trzeciodłużnik może również ponosić odpowiedzialność według przepisów regulujących odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych, tj. art. 361 § 1 i art. 415 KC. Dotyczy to m.in. przypadków, gdy trzeciodłużnik nie dokona przekazania zajętej wierzytelności pomimo wezwania komornika, albo bezzasadnie nie udzieli komornikowi wnioskowanych informacji, co uniemożliwi skuteczne przeprowadzenie egzekucji z zajętej wierzytelności, a w konsekwencji spowoduje szkodę po stronie wierzyciela.

Podsumowanie

W przypadku otrzymania korespondencji obejmującej informacje o zajęciu wierzytelności każdorazowo należy zatem dokonać analizy w zakresie stosunków prawnych łączących adresata zajęcia z kontrahentem, który w postępowaniu egzekucyjnym występuje w roli dłużnika.

Przede wszystkim należy w zweryfikować stan rozliczeń oraz ustalić mogące przysługiwać kontrahentowi wierzytelności, a następnie udzielić wnioskowanych przez komornika informacji i zastosować się do skutków dokonanego zajęcia.

Nieostrożne działania w tym zakresie, w szczególności zapłata na rzecz kontrahenta pomimo dokonanego zajęcia, mogą nieść negatywne konsekwencje, którym można zapobiec dzięki znajomości zagadnień dotyczących zajęcia wierzytelności i wiążących się z tym obowiązków.